ACC Vũng Tàu

Nước uống là yếu tố thiết yếu cho sức khỏe con người, đòi hỏi phải được giám sát chặt chẽ từ trạm xử lý đến hệ thống phân phối. TCVN 6663-5:2009 cung cấp hướng dẫn chi tiết về kỹ thuật lấy mẫu nước uống, giúp đảm bảo chất lượng nước đạt tiêu chuẩn an toàn. Tiêu chuẩn này hỗ trợ các đơn vị quản lý nước, phòng thí nghiệm và doanh nghiệp áp dụng đúng quy trình. Cùng ACC Vũng Tàu khám phá nội dung chính và ý nghĩa thực tiễn của tiêu chuẩn này.

1. Tầm quan trọng và phạm vi áp dụng của TCVN 6663-5:2009

Tiêu chuẩn này là một phần quan trọng trong bộ TCVN 6663 về lấy mẫu chất lượng nước, tập trung vào nước uống đã qua xử lý.

• Phạm vi áp dụng chính: Tiêu chuẩn thiết lập nguyên tắc lấy mẫu nước dùng để ăn uống từ trạm xử lý và hệ thống phân phối bằng đường ống, bao gồm nước uống, nước chế biến thực phẩm và đồ uống, áp dụng cho mọi giai đoạn từ nhà máy xử lý đến điểm tiêu thụ cuối cùng trong hệ thống đô thị hoặc riêng lẻ.
• Đối tượng loại trừ: Tiêu chuẩn không áp dụng cho lấy mẫu nguồn nước thô, nước từ nguồn không liên tục như xe bồn, nước trong bồn chứa máy bay tàu hỏa, sản phẩm đồ uống đóng chai hoặc nước từ máy bán tự động, nhằm tập trung vào hệ thống phân phối liên tục đã xử lý.
• Tình trạng hiệu lực hiện hành: TCVN 6663-5:2009 thay thế TCVN 5995:1995 và vẫn được áp dụng rộng rãi trong các quy định hiện hành như QCVN 01-1:2018/BYT về chất lượng nước ăn uống, Nghị định 08/2022/NĐ-CP về bảo vệ môi trường và Thông tư 41/2018/TT-BYT về giám sát chất lượng nước sạch sinh hoạt.
• Ý nghĩa trong quản lý nước sạch: Tiêu chuẩn giúp đảm bảo tính đại diện của mẫu, giảm sai số phân tích, hỗ trợ phát hiện sớm ô nhiễm trong hệ thống phân phối, từ đó nâng cao an toàn sức khỏe cộng đồng và tuân thủ pháp luật môi trường.

2. Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 6663-5:2009

Tiêu chuẩn TCVN 6663-5:2009 hoàn toàn tương đương ISO 5667-5:2006, quy định chi tiết kỹ thuật lấy mẫu nước uống đã xử lý.

• Tên đầy đủ và mục đích: Tiêu chuẩn mang tên Chất lượng nước – Lấy mẫu – Phần 5: Hướng dẫn lấy mẫu nước uống từ các trạm xử lý và hệ thống phân phối bằng đường ống, nhằm cung cấp hướng dẫn lựa chọn địa điểm, kỹ thuật lấy mẫu, làm sạch điểm lấy mẫu và bảo quản để đảm bảo mẫu đại diện cho chất lượng nước thực tế.
• Cơ quan biên soạn và ban hành: Do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC 147 Chất lượng nước biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố năm 2009, thay thế phiên bản cũ để cập nhật theo tiêu chuẩn quốc tế.
• Mối liên hệ với các tiêu chuẩn khác: Phải áp dụng đồng thời với TCVN 6663-1:2002 (thiết kế chương trình lấy mẫu), TCVN 6663-3:2008 (bảo quản xử lý mẫu) và ISO 19458 (lấy mẫu vi sinh vật), tạo thành hệ thống hướng dẫn toàn diện về lấy mẫu nước uống.
• Định nghĩa thuật ngữ quan trọng: Bao gồm nước dùng để ăn uống (nước uống hoặc chế biến thực phẩm), nước uống (nước dùng trực tiếp để uống nấu ăn) và nước dùng để chế biến đồ ăn uống (nước dùng trong sản xuất thực phẩm), giúp phân biệt rõ ràng phạm vi áp dụng.

Xem thêm: Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 3890:2023 là gì? mới

3. Thiết kế chương trình lấy mẫu và lựa chọn địa điểm theo TCVN 6663-5:2009

Việc thiết kế chương trình lấy mẫu cần dựa trên mục tiêu giám sát để đảm bảo tính khoa học và hiệu quả.

• Thiết kế chương trình lấy mẫu: Chương trình phải tuân thủ TCVN 6663-1, kết hợp với ISO 19458 cho phân tích vi sinh vật, xem xét thống kê số lượng mẫu, tần suất và mục đích như kiểm tra phù hợp quy định, giám sát hiệu quả xử lý hoặc điều tra nhiễm bẩn.
• Lựa chọn địa điểm tại trạm xử lý: Phải có ít nhất một điểm lấy mẫu nước vào và một điểm ngay sau xử lý, thêm các điểm trước/sau từng công đoạn như lắng lọc khử trùng để đánh giá hiệu quả từng giai đoạn xử lý.
• Địa điểm trong hệ thống phân phối: Các điểm phải đại diện cho toàn hệ thống, ưu tiên vùng dễ nhiễm bẩn như đường ống vòng tròn, áp suất thấp, điểm cuối hệ thống, đồng thời phân bố rộng theo số đầu nối và tỷ lệ nguồn nước trộn lẫn.
• Địa điểm tại bể dự trữ và tòa nhà lớn: Lấy mẫu từ ống vào/ra bể dự trữ sát nhất, trong tòa nhà lớn lấy tại nguồn cấp chính, trước/sau thiết bị xử lý bổ sung và các điểm đại diện cho hệ thống phân phối nội bộ.

Xem thêm: Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 6017:1995 là gì? những điều cần biết

4. Quy trình làm sạch, khử trùng và súc xả trước khi lấy mẫu

Quy trình chuẩn bị điểm lấy mẫu là yếu tố quyết định tính đại diện và tránh nhiễm bẩn chéo.

• Làm sạch và súc xả vòi nước gia dụng: Tháo bỏ chi tiết nối, lau sạch bằng 2-propanol hoặc bàn chải, để nước chảy 2-3 phút đến nhiệt độ ổn định, tránh lấy mẫu từ vòi nóng hoặc vòi hỗn hợp để đảm bảo mẫu đại diện cho nước cấp chính.
• Khử trùng vòi nước cho phân tích vi sinh vật: Theo ISO 19458, khử trùng bằng lửa hoặc hóa chất, súc xả sau khử trùng để loại bỏ tác nhân tồn dư, đặc biệt quan trọng khi kiểm tra vi khuẩn gây bệnh như E.coli hoặc Legionella.
• Chuẩn bị vòi lấy mẫu cố định: Đường ống lấy mẫu phải ngắn, không có cút nối chữ T, làm từ vật liệu phù hợp, có van bi toàn dòng và phễu hứng để tránh ứ đọng và nhiễm bẩn, đảm bảo thao tác lấy mẫu dễ dàng và an toàn.
• Xử lý bể dự trữ nước: Để nước chảy tự do 2-3 phút hoặc tính thể tích ống để xả hết nước cũ, tránh lấy mẫu sâu trừ khi cần thiết và phải khử trùng dụng cụ để ngăn nhiễm bẩn từ bề mặt bể.

5. Lấy mẫu và bảo quản mẫu theo TCVN 6663-5:2009

Quá trình lấy và bảo quản mẫu cần tuân thủ nghiêm ngặt để giữ nguyên tính chất mẫu.

• Thể tích và thứ tự lấy mẫu: Thể tích phụ thuộc vào phép phân tích, ưu tiên lấy mẫu đầu tiên cho thông số dễ thay đổi, lấy mẫu tổ hợp chỉ khi cần nghiên cứu đặc biệt, tránh nhiễm bẩn chéo bằng cách rửa tay, đeo găng và không thở trực tiếp vào mẫu.
• Giảm thiểu nhiễm bẩn trong quá trình lấy: Không hút thuốc, ăn uống, dùng bình chứa từ phòng thí nghiệm, nạp đầy tràn cho thông số khí hòa tan, ghi chép chi tiết thao tác và quan sát mẫu để phát hiện bất thường như cặn lắng hoặc mùi lạ.
• Bảo quản và vận chuyển mẫu: Làm lạnh mẫu, giữ trong tối, vận chuyển nhanh chóng theo TCVN 6663-3, đặc biệt với thông số không ổn định như clo dư, pH, độ đục cần đo tại hiện trường để tránh thay đổi trong quá trình lưu giữ.
• Phân tích tại hiện trường: Đo nhiệt độ, pH, clo dư, oxy hòa tan, độ dẫn điện ngay tại chỗ bằng thiết bị đã hiệu chuẩn, kết hợp quan sát mùi vị và màu sắc để bổ sung dữ liệu đánh giá chất lượng nước.

6. Câu hỏi thường gặp về TCVN 6663-5:2009

TCVN 6663-5:2009 hiện nay còn hiệu lực không?

Tiêu chuẩn vẫn còn hiệu lực và được tham chiếu trong QCVN 01-1:2018/BYT về nước ăn uống, Nghị định 08/2022/NĐ-CP và Thông tư 41/2018/TT-BYT về giám sát nước sạch sinh hoạt.

Tiêu chuẩn này áp dụng cho loại nước nào?

Áp dụng cho nước uống đã xử lý từ trạm xử lý và hệ thống phân phối đường ống, bao gồm cả nước dùng chế biến thực phẩm, không áp dụng cho nguồn nước thô hoặc nước đóng chai.

Địa điểm lấy mẫu quan trọng nhất trong hệ thống phân phối là gì?

Các điểm đại diện cho toàn hệ thống, vùng dễ nhiễm bẩn như điểm cuối đường ống, khu áp suất thấp và các tòa nhà lớn, đồng thời lấy trước/sau bể dự trữ và thiết bị xử lý bổ sung.

Làm thế nào để tránh nhiễm bẩn khi lấy mẫu vi sinh vật?

Khử trùng vòi nước theo ISO 19458, súc xả sau khử trùng, đeo găng tay, tránh thở trực tiếp vào mẫu và sử dụng bình chứa vô trùng từ phòng thí nghiệm.

Tóm lại, TCVN 6663-5:2009 là tài liệu hướng dẫn thiết yếu giúp lấy mẫu nước uống một cách khoa học và đáng tin cậy. Việc áp dụng đúng tiêu chuẩn góp phần bảo vệ chất lượng nước sạch, đảm bảo sức khỏe cộng đồng. Hãy đồng hành cùng ACC Vũng Tàu để cập nhật thêm nhiều thông tin hữu ích khác.